Bingöl'ün Sesi Gazetesi Bingöl haberleri

Tavz Nedir, Ne Değildir?

Tavz camiasının bir mensubu olarak kaleme aldığım bu makalede öncelikle büyük bir “yanlış bilmeyi” düzelterek başlamak istiyorum. Çok önemli görülmesi dahi bu kavram yanlışlığının düzeltilmesini entelektüel anlamda değerli buluyorum.
Bu makale 05 Kasım 2013, Salı 00:54:26 eklenmiş ve 4770 kez görüntülenmiştir.
Veysel Çeliker

TAVZ BİR AŞİRET DEĞİL, KABİLE-BOY- AİLE’DİR…

Aşiret: Dil ve kültür yönünden büyük bir türdeşlik gösteren, birçok boydan oluşan, yapısındaki aileler arasında toplum, ekonomi, din, kan veya evlilik bağları bulunan göçebe veya yerleşik nitelikteki topluluk.

Kabile, Boy: Ortak bir atadan türediklerine inanılan toplumsal ve ekonomik ilişkilerinde anaerkil, ataerkil anlayışı uygulayan geleneksel topluluk… Kabile’de kan bağı vardır ve güçlüdür.

Tanımlardan da görüleceği üzere Tavz camiası bir aşiret değil, kabiledir. Çünkü Aşiret tanımdan anlaşılacağı üzere birçok boydan-kabileden oluşur. Tavz camiası ise tek bir atadan (Şeyh Şerafettin) türediğine inanan ataerkil ve kan bağı ile birbirine bağlanan bir topluluktur. Tavz camiasının bütün fertleri kendi babalarını saydıklarında bir yerde buluşabilmektedirler. Öyle ki bütün Tavzlılar yakın akrabadırlar. Aralarındaki tek farklılık sadece yüzer metre öteye kurulmuş evlere sahip olmalarıdır…

Bu özellikleri ile Bingöl’ün en farklı topluluğu olarak Aşiretten ziyade Aile tanımlamasını daha çok hak ediyorlar. Aşiret ise Tavz ailesine benzer yapısıyla dikkat çeken en az iki kabilenin, ailenin evlilik yoluyla bir araya gelmesinden ortaya çıkan yapının adıdır…

Bu nedenle Tavz toplumun tanımlanmasında Aşiret nitelendirilmesinden kaçınılarak kabile, boy veyahut aile gibi tanımların kullanılması daha doğru ve daha sağlıklı olacaktır…

TAVZ HEM BİR COĞRAFYA HEM DE AİLE ADIDIR

Tavz isminin Zaza dilinde Tij-Güneş ve Versi-Gölge kelimelerinden türediği belirtilmektedir. Nitekim Tavz coğrafyası iki yüksek dağ arasından geçen bir dere (Çem) boyuncadır… Bu iki dağın bir yakası güneşi gördüğünde diğer yakası gölge oluyor. Muhtemelen Güneş ve Gölge’yi bir arada bulunduran yer anlamında Tij o Versi (Güneş ve Gölge) kelimeleri zamanla birbiriyle kaynaşmış ve Tawz,tavz haline gelmiştir.

Dere boyunca uzanan ve iki yakaya yerleşim gösteren Tavzlıların kendilerini tanımlarken kullandıkları “Tavzlıyım” ibaresi aslında bir coğrafi nitelendirmedir. Tavz dışındaki toplumlar da zamanla “Tavzlı” ibaresini aşiret tanımlaması olarak değerlendirmişler. Böylece coğrafi bir niteleme bir aile adına da etki etmiş.

TAVZLILAR HOMOJENDİR VE ZAZADIR

Bölge’de birçok kabile ve aşiret çeşitli etnik unsurlarla bir arada yaşamıştır. Bu etnik unsurların başında ise Tehcir sonrası bu toprakları terk etmek zorunda kalan Ermeniler geliyor. Nitekim bölgede birçok isim Ermenice’dir. Ama Tavzlılar hiçbir zaman Ermenilerle bir araya gelmemiş hatta komşuluk ilişkilerinden bile bahsedilmemiştir. Yaşadıkları coğrafyada da Ermenilerin yaşamamış olması kendi köylerine verdikleri isimlerden de anlaşılmaktadır. Birazdan açıklamasını yaptığımızda da göreceğiniz gibi Tavz köylerinin isimlerinin tamamı Zaza dilindedir. Eğer ki daha önce Ermenilerin yaşadığı bir bölge olmuş olsaydı muhakkak ki isimler Ermenice olurdu. Nitekim Tavzlıların tehcir sonrası göç ettiği yaşamlarını sürdürdüğü birçok yerin adı Ermeni dilinden alınmadır ama Tavz’ın ilk mekânı olan ve bugün Yenisu, Binekli, Pınaraltı, Elmagünü ve Sarmakaya diye nitelendirilen coğrafyanın mezralar dâhil isimlerinin tamamı Zaza dilindedir…

TAVZLILARIN ANA KÖYLERİ 5 ADETTİR

Tavzlılar Bingöl, Muş ve Diyarbakır ve Osmaniye illerinde ağırlıklı olmak üzere Türkiye’nin birçok ilinde ikamet ediyor. Sayıları hakkında net bir bilgi olmasa da nüfusumuzun 30.000 civarı olduğunu söylemek mümkün. Nitekim 13 Aralık 1987 yılında 2000’e Doğru dergisinin 51. Sayısında kamuoyuna açıklanan “Bingöl İlindeki Aşiretler” adlı devlet raporunda 1970’li yıllarda Bingöl’ün en kalabalık topluluğu Tavzlılar olarak gösterilmiş ve sayıları 7.000 olarak belirtilmiştir. 1970’li yıllarda sadece Bingöl’de 7.000 nüfusa sahip bir topluluğun bugünkü sayısını tahmin etmek epey zor bir durum...

Sayılarının bu denli çok olması nedeniyle çok ciddi siyasi istismara uğratılan bu halkın 5 ana köyünü tanıtarak işe başlayalım…

1-1936’YA KADAR MERKEZ KÖY YENİSU/ NEDERAN

Bingöl ili Genç ilçemizde bir dönemler Bucak statüsünde olan Yenisu Bucağı 1928 yılındaki devlet kayıtlarında Nederan olarak geçiyor. Zaza dilinde “yoksullar” anlamında geliyor. Osmanlı arşivlerinde ise “Tavz” olarak geçiyor ve idari bölge olarak gösteriliyor. Bu idari bölge sıfatını 1936’da Sarmakaya köyüne devir ediyor.

2-BİNEKLİ /XİLBAŞAN

Daha önce de dediğimiz gibi Yenisu/ Nederan bir bucak statüsünde iken bucağa bağlı bir köyümüz. 1928 yılında devlet kaynaklarında Xilbaşan olarak kayıtlı bulunuyor. Xilbaşan’ın kelime anlamı tam olarak bilinmiyor ama benim tahminim Zaza dilinde Xilé başon yani “iyilerin çömleği” anlamı çıkıyor. Veyahut çömlek gibi bir coğrafyada yaşayan insanlar anlamını taşıyor olabilir.

3-1936 SONRASI MERKEZ KÖY GÜLEYAN/ SARMAKAYA

Yine Genç ilçesi Yenisu/Nederan bucağına bağlı olan Sarmakaya köyümüz 1928 yılında devlet kayıtlarına “Güleyan”  olarak geçmiş. 1936 yılında merkez nahiye olan Sarmakaya devlet kayıtlarında “Canut” adlı idari bölge olarak tanımlanmıştır. Güleyan’ın kelime anlamının ise “Güller diyarı” olduğu konusunda büyüklerimizin ifadeleri mevcuttur…

4-ŞEGAN/PINARALTI

1928 yılındaki kaynaklara göre Şegan nitelemesi ile adlandırılmış köyümüz meşhur şelaleleri ile keşfedilmeyi bekliyor. Yine Zaza dilinin çok hoş bir kullanımın hissedildiği bu köyümüzde Kış zamanlarında yerleşim mevcut değildir.  Bu köyümüzün adının ne anlama geldiği noktasında çokta fikir mevcut olmasa da yok olmaya yüz tutan Zaza dilinde çok özel ve güzel bir anlamı olduğundan şüphe etmiyorum.

5-MEMEDAN/ ELMAGÜNÜ

1928 yılında kayıtlara “Memedan” adıyla girmiş ve Yenisu bucağına kayıtlı olarak görünmüştür. Her ne kadar ismini o coğrafyamızda yaşayıp rahmete kavuşan bir âlimden aldığı (Şeyh Mamed) söylense de anlamının  Mehmedon “ yani “Mehmetler” olduğu kanaati daha ağır basmaktadır…

TAVZ’LILARIN YAYILDIĞI BAZI COĞRAFYALAR

Birçok arkadaşımız Tavzlıların yaşadığı her köyü her mezrayı “Tavz coğrafyası” içerisine alıyor ki bu büyük bir yanlıştır. Tavz coğrafyası dediğimiz yer Yenisu, Binekli, Elmagünü, Pınaraltı ve Sarmakaya köy sınırlarından ibarettir. Bunun dışında Yeni başak, Genç tavus, Geyikdere, Asmakaya gibi köylere sonradan yerleşilmiştir. Bu nedenle bu köylerimiz değerlendirilirken Tavzlıların göç ederek yaşam sürdüğü bazı yerleşim yerleri sınıfında değerlendirilmesi gerekmektedir. Hatta bu satırlarında yazarı tehcir sonrası boşalan köylerden Asmakaya köyüne bağlı Karatay mezrası doğumludur…

1-YENİBAŞAK/ARDÜŞEN:

1888 yılından 20. yy başlarına dek Genç kazasının merkezi idi. Hamidiye camii, Burhaniye mektebi ve hükümet konağı 1888-1890 yıllarında inşa edilmiştir… 1888 yılında idari bölge olan bu köyümüz 1928 yılındaki devlet kayıtlarına Arduşen olarak geçmiş. Ermeni dilinde “arduşén” kelimesi “tarlaköy”  anlamına geliyor. Araştırılma imkânı olduğunda çok çok eskilere gidilebileceğini düşündüğümüz bu köyümüzün merkezinde ve mezralarında büyük bir oranla Tavz halkı mensupları ikamet ediyorlar…

2-GENÇTAVUS/MEZRA GOR

Mezra Gor diye de bilinen bu köyümüzün tarihi 200 yıla yakındır. Ağırlıklı olarak Elmagünü köyünden göç edenlerin oluşturduğu bu köyümüzde bir zamanlar 1000 civarı seçmen olduğu düşünüldüğünde epey büyüdüğü görülmektedir. Çok sığ bir bölgede kalan bu köyde bir özellikle Roma dönemine ait bir çok tarihsel yapıt meraklılarıyla buluşmayı bekliyor. Bu köyümüzün adı toprağının yapısından olsa gerek “Gri Mezra” olarak bilinmektedir… Şimdiler de Solhan ilçe sınırlarında olan bu köyümüz 1928 yılı kayıtlarına göre Genç ilçesine bağlı görünüyor…

3-GEYİKDERE/AZGİLER

1946 yılında resmi kayıtlara geçen bu köyümüz 1900’lü yıllarda Yayla bucağına ait bir köy olarak görülüyor. Tavz coğrafyasından koparak bölgeye yerleşenlerle orada ikamet edenlerin bir arada yaşadığı yer ilk olarak “Tavsalariz” olarak adlandırılmış. Tavz’lıların ve Riz’lilerin yaşadığı yer anlamına gelen Tavsalariz bugünkü Geyikdere ve Sağgöze köylerinin birleşimden oluşmaktaydı. 1946 yılında çeşitli nedenlerden ayrılma ihtiyacı hisseden Tavsalariz, Azgiler-Geyikdere ve Sağgöze-Riz olarak ikiye ayrılır.

4-ASMAKAYA/PERHO

Ermeni kayıtlarında 600’lü yıllarda da yer alan bu köyümüz Ermeni kayıtlarında Parex olarak geçiyor. Yine 1928 yılındaki devlet kayıtlarında Perxo, 1946’da ise Perho olarak yer alıyor. Tehcir sonrası dönemde bölgeye yerleşen Tavzlılar günümüzde de bu köyün merkezi hariç bütün mezralarında yaşam sürmektedirler…

100’E YAKIN MEZRA

Tam olarak sayılmasa da 100’e yakın mezrada hayatlarını devam ettiren Tavz halkının yaşam yerleriyle alakalı olarak geniş bir araştırma yapılması elbette ki gerekir. Ama netice itibari ile bunlar imkân meselesidir ve zaman meselesidir. Bu noktada bireysel çalışmalarında önemine vurgu yapmak isterim. Bingöl’ümüzde hangi aşiretten hangi aileden olursa olsun herkes kendi halkının tarihini ele almalı ve amatörde olsa çalışmalar yapmalıdır. Ben de kendi köyüm olan Asmakaya’ya bağlı ancak 2 mezranın tarihsel bilgisine sahibim ve bunu yazı diline dökmenin tarihsel bir sorumluluk içerdiğine inanıyorum. Benden sonra yaşayacaklar tarihlerini bilsinler yeter ki…

1-KARATAY MEZRASI/HARSİVANK: Asmakaya/Perhu köyüne bağlı bir mezra olan Karatay/ Harsivank mezramız aynı zamanda benim de doğum yerimdir. 20. Yüzyılın başlarına kadar Ermeni yerleşimcilere ev sahipliği yapmıştır. Bu mezramız tehcir sonrası Zaza halkı tarafından mesken edinmiştir. Bu coğrafyamızda 1928 yılında devlet kayıtlarında mevcuttur. Ermeni yerleşimi olduğu için ismini de Ermenice’den almıştır. Harsi Vank Ermeni dilinde “Gelin Manastırı” veyahut” Gelincik Manastırı” anlamına gelmektedir. Şimdilerde Tavz camiası mensuplarının mesken yeridir…

2- ÜREKLİ/MERDİVAN: Asmakaya köyüne bağlı diğer bir mezra olan Ürekli her ne kadar Tavz camiası mensuplarının yaşadığı bir yer olmasa da tarihsel bilgisini sunmanın tarihsel bir sorumluluk olduğuna inanıyorum…

 680 yılındaki Ermeni kayıtlarında “Mardavank” olarak belirtilen bu mezramızın adı Ermenice’den geliyor. Ermeni dilinde “Med Manastırı” anlamına geliyor… İsminden anladığımız kadarıyla bu coğrafyamız önemli bir konuma sahip olarak görünüyor… Tehcire kadar Ermeni yerleşimi olarak kalmış bu coğrafyamız 1928 devlet kayıtlarına “Mardivan” olarak geçmiş…

SON SÖZ

Yazı geleneğinden mahrum kalmış Zaza coğrafyasının tarihsel anlamda birçok zenginliği kendi bünyesinde barındırdığında şüphe etmiyorum. Bu nedenledir ki bu zenginliğin ortaya çıkarılması her duyarlı kardeşimizin görevidir. Aşiretlerimiz bizim zenginliğimizdir. Bizler zenginliklerimizi siyasi çıkarlar uğruna sadece “oy” bağlamında değerlendirmiş ve zenginlikleri öteleyip durmuşuz. Bu nedenledir ki elinde imkânı yani 1 adet kalemi ve kâğıdı olan her kardeşimiz sözlü tarihimizi biran önce yazılı tarihe dönüştürmenin mücadelesini vermelidir… Bu çağrıya sadece Tavzlılar değil, bir kültür ve gelenek sahibi olduğunun bilincinde olan herkes muhataptır.

*Bu yazıyı “Bu Tavz Nedir, Ne Anlama Geliyor” diye soran yerelde ve ulusalda binlerce kişiye amatör bir kaynak olması için kaleme aldım… Özellikle meraklılarının bu amatör yazıyı geliştireceklerine inanıyorum… Eğer bir eksiğimiz veyahut yanlışımız olmuşsa lütfen kimse kızmasın J ve gelsin yanlışımızı beraber düzeltelim…

Yararlanılan Kaynaklar: Bu makaleyi kaleme alırken Tc Dahiliye Vekaleti, Son Taksimati Mülkiyede Köylerimizin Adları Ankara,1928, www.nisanyanmap.com, Ermenice bilen dostlardan ve az buçuk sözlü aktarımlardan yararlandım…

Veysel Çeliker

celikerveysel@hotmail.com

Yorumlar
Adınız :
E-Mail :
Başlık :
Yorumunuz :
Güvenlik :
Değiştir  
Toplam 0 yorum. Tüm yorumları okumak için tıklayın.
Diğer yazıları...

Köşe Yazarları
 ‹ 
 › 
E-Mail Bülten Kaydı
Arşiv Arama
- -
Anket

Bingöl'ün Sesi Gazetesi Bingöl haberleri
© Copyright 2017 Bingöl Haber bingölunsesi haber bingöl Gazete . Tüm hakları saklıdır. Bu site bingölun sesi Gazetesi Haber ön muhasebe programı bingöl billboard reklam
GÜNDEM
Kadına Şiddet
Anayasa Haberleri
Yerel Seçimler
SPOR
Galatasaray
Fenerbahçe
Basketbol Haberleri
Şampiyonlar Ligi
SİYASET
Recep T. Erdoğan
Devlet Bahçeli
Kemal Kılıçdaroğlu
AKP Haberleri
EĞİTİM
Eğitim Haberleri
Eğitim Bakanlığı
A.Ö.L.
Eğitim Portalı
DÜNYA
Avrupa Haberleri
Amerika Gündemi
Suriye İç Savaş
BİNGÖL HABERİ
bingöl bilgisayar firmaları
bingöl haberleri
bingöl haber